मुलांना उन्हाळ्याची सुटी लागली की सतत नवीन काहीतरी खाऊ हवा असतो. एरवी वेळेच्या गणितामध्ये न बसणाऱ्या पदार्थांची अशा वेळी हमखास "डिमांड' होते. केक हा त्यापैकीच एक पदार्थ. मुलांच्या पार्टीसाठी त्यांना आवडतील अशा काही केक्‍सच्या रेसिपीज.   स्ट्रॉबेरी डेट्‌स केक साहित्य ः दीडशे ग्रॅम खजुराचे तुकडे, अडीचशे ग्रॅम मैदा, 200 ग्रॅम वितळलेले लोणी, 180 ग्रॅम दही, 180 ग्रॅम साखर, एक लहान चमचा बेकिंग पावडर. आयसिंगसाठी ः दीडशे मि.लि.

भारतीय संस्कृतीत सण आणि त्यानिमित्त बनवले जाणारे पदार्थ यांची चपखल सांगड घातली गेलेली दिसते. ऋतुबदलांच्या सांध्यांवर येणारे सण आणि त्यासाठी बनवले जाणारे पदार्थ हे येत्या ऋतूत काय खायला हवे याची रुजवात करून देत असतात. संक्रांतीला बाजरीची भाकरी, लोणी, लेकुरवाळी भाजी, खिचडी, गुळाची पोळी तीळ लावलेली हा मेनू काय किंवा थंडीच्या दिवसात जेव्हा पोटात भरपूर भूक लागलेली असते, अशा वेळेला येणाऱ्या दिवाळीच्या सणाला फराळाची योजना काय...

सकाळचा ब्रेकफास्ट हा हवाच. त्यातून गृहिणी सर्व्हिस करणारी असली तर तिची धावपळ काही विचारूच नका. मग अशा वेळी ब्रेड, अंडी यांपासून बनवता येणारे पदार्थ कामी येतात. असे पदार्थ रंगतदार कसे करता येतील, ते पाहू. फ्राइड टोस्ट ः साहित्य ः सहा ब्रेडचे स्लाइस, अर्धा कप दूध, एक अंडे, एक कांदा बारीक चिरून, कोथिंबीर बारीक चिरून, पाव चमचा हळद, मीठ, लोणी.

थंडीच्या दिवसांत तीळ आरोग्यासाठी चांगले असतात. म्हणूनच संक्रांतीला तिळगूळ करण्याची पद्धत आहे. तिळाचे हे पौष्टिक गुणधर्म लक्षात घेता, तिळाचा वापर इतरही काही पदार्थांमध्ये करता येऊ शकतो. तिळाचा म्हैसूरपाक साहित्य ः दोन वाट्या तीळ, दीड वाटी साखर, तीन वाट्या तूप. कृती ः तीळ खमंग भाजून त्याची पूड करा. साखरेत पाव वाटी पाणी घालून पाक करायला ठेवा. एकतारी पाक करा. एकीकडे तूप गरम करायला ठेवा.

मस्त सुखद थंडी, थंडीमुळे खवळणारी भूक आणि डोळ्यांसमोर सुंदर भाज्या आणि फळांचे ढीग! छान छान, चविष्ट पदार्थ बनवायला अजून काय कारण हवं? खरंच बाजारात ताज्या ताज्या भाज्यांचे आणि फळांचे ढीग पाहून छान काहीतरी बनवावंसं वाटतं ना? ताजे मटार, केशरी लाल गाजरं, पांढराशुभ्र फ्लॉवर, हिरव्या तरतरीत रंगाच्या पालेभाज्या, कोथिंबिरीच्या जुड्या, फ्रेश रंगांची उधळण करणारी डाळिंब, संत्री, लहानपण जागवणारी बोरं, पेरू...

सोमवार लेअर पराठा साहित्य ः दोन वाट्या कणीक, एक वाटी मुगाची डाळ, दोन चमचे तांदळाची पिठी, रवा, दोन हिरव्या मिरच्या, एक चमचा आले-लसूण पेस्ट, तिखट, मीठ, जिरेपूड, अर्धा चमचा दालचिनी + लवंग पूड, कोथिंबीर, तीळ, ओवा, तेल, तूप, हळद. कृती ः मुगाची डाळ दोन तास भिजवा. कणकेत तीळ, ओवा, तिखट, मीठ, हळद, जिरेपूड व दोन चमचे तेल घालून पाण्याने भिजवा. डाळ वाटून घ्या.

पालकाची पातळभाजी, पालक पनीर अशा भाज्या तर करता येतातच पण रायता, आम्लेट, आंबोळी असे चटपटीत पदार्थही करता येऊ शकतात. पालकाचे असेच काही वेगळे पदार्थ. पालकातील रसदार वांगी साहित्य ः पाव किलो छोटी वांगी, एक जुडी पालक, अर्धी वाटी नारळाचा चव, 10-12 लसूण पाकळ्या, 4-5 हिरव्या मिरच्या चमचाभर लिंबाचा रस, 2 चमचे कॉर्नफ्लोअर, मीठ, तेल, कोथिंबीर, जिरे, हळद, साखर. कृती ः वांग्याचे देठ काढून मधोमध चिर द्यावी. पालक निवडून धुऊन चिरून घ्यावा.

गव्हल्याची खीर, शेवयाची खीर, रव्याची खीर...खिरीचे यापेक्षा वेगळे प्रकार माहीत आहेत? नाही ना? पण खिरींचे पुष्कळ प्रकार आहेत. खीर आवडणाऱ्यांसाठी या काही वेगळ्या खिरी. चिकू वॉलनट खीर साहित्य ः दोन चिकू, अर्धा लिटर आटवलेले दूध, चार-पाच चमचे साखर, पाव वाटी अक्रोड, दोन चमचे तांदूळ, अर्धा चमचा तूप. कृती ः कढईत अर्धा चमचा तूप घेऊन त्यात दोन चमचे धुतलेले तांदूळ घालावेत. जरा परतून मग त्यात पाऊण लिटरचे आटवून अर्धा लिटर केलेले दूध घालावे.

गणेश चतुर्थीला प्रथेप्रमाणे उकडीच्या मोदकांचा नैवेद्य दाखविला जातो. त्याव्यतिरिक्त रोज वेगळा नैवेद्य काय दाखवायचा असा प्रश्‍न पडू शकतो. त्यासाठीच नैवेद्याच्या काही वेगळ्या पाककृती.   उकडीचे मोदक साहित्य ः दोन वाट्या तांदळाची पिठी, दोन वाट्या पाणी, चिमूटभर मीठ, दोन चमचे तूप. सारणासाठी ः दोन वाट्या साखर किंवा गूळ, एक खवलेला नारळ, पाव वाटी खसखस, वेलदोड्याची पूड. कृती ः खोवलेले खोबरे, साखर किंवा गूळ एकत्र करून शिजवावे.

दुधी भोपळ्याच्या भाजीला नाके मुरडणारेच अनेक जण असतात, पण ही गुणकारी भाजी निरनिराळ्या प्रकारांनी बनवून चविष्ट करता येते. दुधी भोपळ्याच्या भाजीचेच काही वेगळे प्रकार. दुधी भोपळ्याची भाजी मनापासून आवडणारी माणसे अगदीच कमी. सर्वसाधारणपणे ही भाजी म्हणजे आजाऱ्यासाठी करायची पथ्याची भाजी असे समजले जाते. म्हणूनच तिला थोडा नवा साज चढवला तर ती खाल्ली जाण्याची शक्‍यता नक्कीच वाढेल. आपल्या आहारात ही भाजी असायला हवी, कारण ती अतिशय गुणवान भाजी आहे.

रमजानचा पवित्र महिना संपतो त्या ईदच्या दिवशी मुस्लिम धर्मीयांचे रोझे अर्थात उपवास संपतात. या दिवशी त्यांचे काही पारंपरिक पदार्थ केले जातात. शीर कुर्मा हा त्यापैकीच एक. असेच काही पारंपरिक चविष्ट पाककृती खास रमजान ईदनिमित्त.

धिरडे हा आपला पदार्थ दाक्षिणात्य डोशासदृश असला तरी वेगळा आहे. यात आंबवण्याची कृती नसून, वेगवेगळी पिठे मिसळून हा चटकन होणारा पदार्थ आहे. पूर्वी पोळी-भाकरी करताना वर लावण्यासाठी थोडी कोरडी कणीक वा तांदळाचे पीठ वा ज्वारीचे पीठ घेतले जाई व पोळी-भाकरी करून झाल्यावर हे कोरडे पीठ थोडे उरले तर त्यात थोडे तिखट, मीठ व पाणी घालून पातळसर कालवून तापलेल्या तव्यावर एक धिरडे बनवून मुलांना दिले जाई. धिरड्यासाठी कोणतीही फारशी पूर्वतयारी करावी लागत नाही.

श्रावण महिना हा उपवासांचा महिना. आपले उपवास म्हणजे खरे तर मेजवानीच असते. उपवास याचा मूळ अर्थ पोटाला विश्रांती असा असला, तरी आपण मात्र उपास म्हणजे जेवणात बदल असाच करतो. मग साबूदाणा, शेंगदाणे, रताळी, वरीचे तांदूळ या सर्वसाधारणपणे उपासाला चालणाऱ्या पदार्थांपासून अनेक चविष्ट पाककृती केल्या जातात. जिभेचे चोचले पुरवण्यासाठी वडे, भजी, ढोकळे, केक, पुऱ्या केल्या जातात. फक्त त्यासाठी कच्चा माल वापरला जातो तो उपवासासाठी चालणाऱ्या पदार्थांचा.

पावसाळ्याच्या दिवसात बाहेरचे पदार्थ खाणे टाळले जाते पण चाट हा प्रकार असा आहे, की जो आवर्जून बाहेरच खाल्ला जातो. मग असे चाट घरीच केले तर? कितीही खा आणि पोटाची चिंताही करू नका! भेळ, पाणीपुरी, चाट ही नावे उच्चारली तरी आपल्या तोंडाला पाणी सुटते कारण हे पदार्थ लहानथोर सर्वांनाच प्रिय आहेत. उत्तर भारतात सामोसे, कचोरी, पाणीपुरी वगैरे सर्वच पदार्थ चाट या नावाखाली मोडतात.

पावसात भिजून घरी आल्यावर काहीतरी गरमागरम पोटात जावे अशी इच्छा असते. टेस्टी आणि कलरफुल सूप्स पोटाची आणि जिभेची गरज नक्की भागवू शकतात. यंदाचा पावसाळा हेल्दी आणि चिअरफुल करण्यासाठी सूप्सचे हे प्रकार करून पाहायलाच हवे. जेवणाच्या आधी सूप पिण्याची प्रथा आपल्याकडे आता रुजली आहे मात्र जिथून ही पद्धत आपल्याकडे आली, त्या पाश्‍चात्त्य देशांमध्ये सूप म्हणजे तोंडीलावणे नसते, तर कधी कधी ते संपूर्ण जेवणच असते.

कर्नाटकात तांदूळ व खोबऱ्याचा वापर अधिक केला जातो. सकाळच्या न्याहारीलासुद्धा तांदळाचा रवा, खोबऱ्याचा कीस यांचा वापर करूनच पदार्थ बनविले जातात. असेच काही तांदळाच्या रव्याचे रुचकर पदार्थ.   लाल भोपळ्याचे थालिपीठ साहित्य ः दोन वाट्या लाल भोपळ्याचा कीस, एक वाटी तांदळाचे पीठ, एक वाटी तांदळाचा रवा, चार हिरव्या मिरच्या वाटून, कोथिंबीर, मीठ, तेल. कृती ः - तेलाशिवाय सर्व साहित्य एकत्र करून जरुरीपुरते पाणी घालून कालवून घ्यावे.

रोज रोज त्याच त्या भाज्या खाऊन कंटाळा येतो म्हणून मग वेगवेगळे मसाले वापरून चटकदार भरल्या भाज्या अधूनमधून बनविल्या, की घरची मंडळी खूष! या भाज्या अर्थातच फळभाज्यांच्याच करतात. काही फळभाज्या लोकांना आवडत नाहीत पण भरली भाजी मात्र असे लोकसुद्धा आवडीने खातात.

जेवणाची खरी मजा चटणी आणि कोशिंबिरीसोबतच असते. कच्च्या भाज्या शरीराला पोषणमूल्य तर देतातच शिवाय कोशिंबिरीला खुसखुशीतही बनवतात. उन्हाळ्यात आवर्जून खाव्या अशा कोशिंबिरींच्या रेसिपीज. जेवणात कोशिंबीर असायलाच हवी हे सांगायला आता आहारतज्ज्ञांची गरज राहिलेली नाही. फक्‍त हल्ली कोशिंबिरीला सॅलड म्हणायची प्रथा आहे. सॅलड आणि कोशिंबीर यांचा आत्मा एकच असला तरी करण्याची पद्धत खूपच वेगळी.

बाजारात आंबा यायला उशीर झाला असला, तरी कैरीने मात्र बाजारपेठांत प्रवेश केला आहे. लोणचे, मोरांबा बनवण्यासाठी तर कैरीचा वापर होतोच पण कैरीची आमटी, चटणी आणि भातही छान होतो. कैरीच्या अशा काही पारंपरिक व वेगळ्या पाककृती.

हिमोग्लोबिन तयार होण्यास लोहाची मदत होते. पालेभाज्यांत लोह असतेच. त्यामुळे आहारात पालेभाज्यांचे प्रमाण वाढवावे. मेथीच्या भाजीत अन्य भाज्यांपेक्षा जास्त लोह व "अ' जीवनसत्त्व असते. फळभाज्यांचे भाव सध्या गगनाला भिडले आहेत. पण पालेभाज्या मात्र भरपूर उपलब्ध असून, सर्वांना परवडण्यासारख्या आहेत. भाजी बाजारात ताजी हिरवीगार पालेभाजी पाहूनच मन प्रसन्न होते. आपल्या आहारात हिरव्या पालेभाज्यांना फार महत्त्व आहे.

गर्मीचा तडाखा जाणवू लागलाय. अशातच उन्हातून घरी आल्यावर कोणी थंडगार ज्यूस किंवा सरबताचा ग्लास पुढे केला, की जीव सुखावून जातो. रंगीबेरंगी, टेस्टी ज्यूस जिभेला तर चटक लावतातच शिवाय मनालाही तृप्त करतात. सुप्रिम रेड साहित्य ः एक मध्यम आकाराचे लाल रंगाचे सफरचंद, दोन लालबुंद कडक टोमॅटो, साखर, मीठ, मिरेपूड, लिंबाचा रस, बर्फाचा चुरा. कृती ः - सफरचंद व टोमॅटो सालासह चिरून घ्या.

स्प्रिंग चीज सिमला तीळ कबाब साहित्य ः अडीचशे ग्रॅम बारीक चिरलेली सिमला मिरची, 100 ग्रॅम किसलेले चीज, चार चिरलेले पातीचे कांदे (पातीसह), दीडशे ग्रॅम उकडून कुस्करलेले बटाटे, 50 ग्रॅम कॉर्नफ्लोअर, दोन चमचे चिरलेला लसूण, दोन चमचे धने-जिरे पूड, एक चमचा छोले मसाला, मीठ, 100 ग्रॅम तीळ, तूप. कृती ः - बाऊलमध्ये सगळे साहित्य एकत्र करून घ्यावे. - तयार मिश्रणाचे चपटे कबाब करावेत. - हे कबाब तिळात घोळवून घ्यावेत आणि तुपावर खरपूस फ्राय करावेत.

काजू, बदाम, पिस्ता घालून एखादा पदार्थ केला, तर त्याची चव निश्‍चितच वाढते शिवाय पौष्टिकताही वाढते. अशाच काही शाही रेसिपीज इथे देत आहोत. पनीर बदाम गोली कबाब साहित्य ः 100 ग्रॅम किसलेले पनीर, 100 ग्रॅम उकडून कुस्करलेले बटाटे, 50 ग्रॅम बदामाची जाडसर भरड, आरारूट, 10 ग्रॅम धने-जिरे पूड, चार हिरवी मिरच्या चिरून, आल्याचा तुकडा, चिमूटभर गरम मसाला पूड, चाट मसाला, मीठ, कोथिंबीर बारीक चिरून, तूप.

  उपवास म्हणजे तेच ते पदार्थ असे नाही. साबुदाण्याची खिचडी, थालिपीठे खाऊन कंटाळलेल्यांसाठी नवीन काय, हा प्रश्‍न असतोच. म्हणूनच महाशिवरात्रीसाठी हे काही खास उपवासाचे पदार्थ. राजगिऱ्याची खीर (उसाच्या रसातील) साहित्य ः अर्धा कप कच्चा राजगिरा, दोन कप उसाचा ताजा रस, एक ते दोन चमचे गूळ, दोन ते तीन चमचे मगज पेस्ट, वेलची पूड, एक चमचा साजूक तूप, दोन ते तीन लवंगा, दोन चमचे किसमिस, काजू तुकडे (ऐच्छिक).

नवीन वर्षाच्या स्वागतासाठी दुकाने चॉकलेट्‌स, पुडिंग्ज, केक्‍सने सजली आहेत. विकतचे केक्‍स नको असतील तर घरच्या घरी केक बनविता येऊ शकतात. केकच्या काही साध्या-सोप्या रेसिपीज. मॅकरोनी-अंडे केक साहित्य ः दोन भांडी उकडलेली मॅकरोनी, दोन फेटलेली अंडी, एक उकडलेले अंडे, एक चिरलेला टोमॅटो, एक चिरलेला पातीचा कांदा, अर्धा पेला ब्रेडक्रम्स, दोन मोठे चमचे किसलेले चीज, अर्धा लहान चमचा बेकिंग पावडर, दोन मोठे चमचे मैदा, दोन चमचे दही, अर्धा पेला दूध.