शंभर धागे दुःखाचे

प्रसाद फाटक
सोमवार, 31 मे 2021

पुस्तक परिचय

लोकांना नेहमीच दुसऱ्याचे आयुष्य सुखाचे आणि सोपे आहे असे वाटत असते. आपल्या नजरेपलीकडेही पराकोटीचे यातनामय जग आहे याची कल्पनाच नसल्याने आपल्या अडचणींबाबत राईचा पर्वत केला जात असतो. कधीतरी या जगाच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यांवर प्रकाश पडतो आणि त्यांच्या दर्शनाने आपल्याला आपली दुःख, अडचणी यःकश्चित वाटू लागतात. ‘अ रिव्हर इन डार्कनेस’ हे पुस्तक हुकूमशाहीच्या वरवंट्याखाली सापडलेल्या उत्तर कोरियन जनजीवनावर प्रकाश टाकते आणि विलक्षण अस्वस्थ करून जाते.

‘अ  रिव्हर इन डार्कनेस’ पुस्तकाचे लेखक मसाजी इशिकावाचे वडील मूळचे कोरियन. जपानी शासनाने मजूर म्हणून अनेक कोरियन लोकांना जबरदस्तीने जपानमध्ये आणले, त्यांपैकीच तेही एक होते. आधीच कुटुंबाचे आयुष्य कष्टप्रद. त्यात वडिलांचे दारू पिऊन बायकोला मारझोड करणे, गुंडगिरी आणि काळाबाजार यांमध्ये गुंतणे यामुळे कुटुंबाची परिस्थिती बिकट होत गेली. मसाजीची आई चांगली पत असणाऱ्या जपानी कुटुंबातून आलेली. तरीही सर्वार्थाने विसंगत असणाऱ्या बेजबाबदार माणसाशी तिचे सूत जमले. पण तिचा हा निर्णय तिला आयुष्यभर भोगावा लागला. लहानपणापासून हे सगळे बघत असणाऱ्या मसाजीच्या मनात वडिलांविषयी घृणा निर्माण झाली नसती तरच नवल.

त्याच सुमारास नव्याने जन्माला आलेल्या उत्तर कोरियाचा राष्ट्रप्रमुख ‘किम इल-सुंग’ हा ‘पृथ्वीवरच्या स्वर्गा’च्या उभारणीसाठी कोरियाबाहेरच्या कोरियन लोकांना भावनिक साद घालत होता. मसाजीचे वडील जपानमधल्या कोरियन लोकांच्या कामगार संघटनेचे कार्यकर्ते होते. कोरियातल्या कम्युनिस्ट नेत्यांनी या संघटनेकरवी जपानमधल्या कोरियन लोकांना गुलाबी स्वप्नं दाखवून उत्तर कोरियात जाण्यासाठी राजी केले. मसाजीच्या वडिलांनीही उत्तर कोरियामध्ये जायचा निर्णय घेतला. वडील वगळता मसाजीच्या कुटुंबातले सर्वजण जन्माने जपानीच होते. जपानमधलं आयुष्य कितीही कष्टाचे असले तरी जपान हेच त्यांचे सर्वस्व होते. सुरुवातीच्या अनिच्छेनंतर मसाजीची आईसुद्धा उत्तर कोरियात जायला तयार झाली आणि मग कुटुंबातल्या लहानग्यांच्या इच्छेला काही किंमत उरली नाही.  

आगीतून फुफाट्यात
उत्तर कोरियात मात्र वेगळेच ताट वाढून ठेवले होते. किम इल-सुंग हा लेनिन, स्टॅलिन, पॉल पॉट, माओ अशा कम्युनिस्ट हुकूमशहांच्या मालिकेतलाच एक अत्यंत निष्ठुर राज्यकर्ता होता. त्याच्या आदेशाने प्रत्येक गावाच्या प्रत्येक कोपऱ्यापर्यंत गुप्तपोलिसांची पाळत सुरू झाली. सरकारने आखून दिलेल्या मार्गावरून थोडेही ढळले तरी जीव गमवावे लागू लागले. शेतीसह सर्व महत्त्वाच्या उद्योगांचे सरकारीकरण झाले. प्रत्येकाची नोकरी सरकारी देखरेखीखाली होऊ लागली. राब राब राबूनही तुटपुंजे पैसे मिळत राहिले. ‘संपत्तीचे समान वाटप’ या कम्युनिस्टांच्या लाडक्या सूत्राची परिणती ‘सर्वजण समान गरीब’ या वास्तवात झाली. वातावरण, जमिनीचा पोत यांपैकी कशाचाही अभ्यास न करता देशभर सर्वत्र भात पिकवण्याचे फर्मान निघाले. ही अत्यंत अशास्त्रीय शेती ‘अत्याधुनिक उत्तर कोरियन शेती’ आहे असे सांगितले जाऊ लागले. वर्षानुवर्षे लोटली तरी कृषिउत्पादन वाढले नाही. एकवेळ पोट भरेल एवढेही अन्नही रेशनवर मिळेनासे झाले. उत्तर कोरियातल्या भीषण टंचाईने लाखो बळी घेतले. १९५०च्या दशकात दाखवल्या गेलेल्या एका उज्ज्वल स्वप्नाची राखरांगोळी झाली होती. मिळतील ती कंदमुळे आणि बिया खाल्ल्याने अन्नान्नदशा झालेल्या मसाजीला कळून चुकले होते की आता उत्तर कोरियातून पळालो नाही तर नाहीतर मरण अटळ आहे. आपण देशाबाहेर पळून जायचे आणि जपानमधून काहीतरी प्रयत्न करून आपल्या बायकामुलांनाही सोडवायचे अशी आशा उराशी बाळगून त्याने एका अंधाऱ्या रात्री रोरावत वाहणाऱ्या ‘यालू’ नदीमध्ये स्वतःला झोकून दिले. पुढे काय घडले हे जाणण्यासाठी हे पुस्तक वाचायला हवे.

चटका लावणारे अनुभव
उण्यापुऱ्या दीडशे पानांचे हे पुस्तक अक्षरशः हादरवून सोडते. असे म्हणतात की एका दुःखी माणसालाच दुसऱ्या दुःखी माणसाचे दुःख कळते. पण मसाजीने लिहिलेले आपले विदारक अनुभव या गृहितकाला तडा देतात. खरेतर संपूर्ण उत्तर कोरियात मूठभर उच्चपदस्थ आणि त्यांची हुजरेगिरी करून आपले उखळ पांढरे करून घेणारे मोजके लोक वगळता सगळ्यांची परिस्थिती सारखीच हलाखीची होती. पण समदुःखी लोकांसोबत आपले दुःख वाटून आपले कष्ट सुसह्य करण्याची वृत्ती कुणीही दाखवली नाही. उत्तर कोरियात नवख्या असणाऱ्या कुटुंबाला ना कुणी धीर द्यायला पुढे आले ना मदत करायला. सगळी वाताहत होत असताना, माणसे माणसाला पारखी होत असताना मसाजीच्या कुटुंबात शेवटपर्यंत टिकून राहिलेल्या बंधांबद्दल त्याने अतिशय ओलाव्याने लिहिले आहे. जपानमध्ये असल्यापासून उत्तर कोरियामध्ये खंगून मरेपर्यंत मुलांसाठी अपरिमित हाल सोसणाऱ्या आईचे मसाजीशी असणारे नाते आणि पूर्वीच्या पशुत्वाकडून हळूहळू मवाळ होत गेलेल्या पश्चात्तापदग्ध वडिलांचे मसाजीसोबत उत्तरोत्तर बदलत गेलेले नाते, अशी दोन टोकांची नाती मसाजीने हृद्यपणे रेखाटली आहेत..

मसाजी केवळ उत्तर कोरियन नेतृत्वाचे क्रौर्य दाखवून थांबत नाही. स्वतः जन्माने जपानी असूनही तो असंवेदशील जपानच्या पापाचे मापही जपानच्या झोळीत टाकतो. एकेकाळी कोरियावर राज्य करणाऱ्या, तिथून कोरियन लोकांना बळजबरीने मजुरीसाठी आणूनही सापत्नभावाने वागणाऱ्या आणि कालांतराने त्यांचा असंतोष वाढत जात असल्याची जाणीव झाल्याने ‘ही ब्याद परत कोरियात गेलेली बरी’ या भावनेने घाईघाईने त्या सर्व कोरियन लोकांना नव्याने उभ्या राहणाऱ्या उत्तर कोरियामध्ये धाडून देण्यासाठी त्या देशाच्या नेतृत्वाशी सोयीची हातमिळवणी करणाऱ्या जपानच्या स्वार्थी वृत्तीवर मसाजी परखड भाष्य करतो. त्यामुळेच हे पुस्तक म्हणजे केवळ दुःखांचा पाढा नसून हे एक प्रगल्भ अनुभवकथन आहे याची जाणीव होते.
जागतिक साहित्यामध्ये साहसकथा/पलायनकथा स्वतःचे छोटेसे स्थान राखून आहेत. पण या पुस्तकातले पलायन त्या कथांच्या साच्यात मोडत नाही. यातले पलायन हा एका विदीर्ण चित्राचा अगदी छोटा भाग आहे. एका मोठ्ठ्या बंदिशाळेचे हे हेलावून टाकणारे शब्दचित्र, नकळतपणे आपलाही आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलायला लावते, आयुष्यालाच गृहित धरण्याच्या सवयीकडे 
पुन्हा एकदा वळून बघायला लावते.

  • A River In Darkness
  • Writer : Masaji Ishikawa
  • Publisher : 
  • Amazon Crossing
  • Pages : 172
  • Price : Rs. 849

संबंधित बातम्या