मुलांमध्ये ‘ॲडव्हर्सिटी कोशंट’ विकसित करण्याची गरज

डॉ. विद्याधर बापट
सोमवार, 26 जुलै 2021

करिअर विशेष

सध्याच्या काळात मुलांना प्रेम, आधार देणं महत्त्वाचं. भवतालच्या परिस्थितीचं आकलन त्यांना करून द्यावं. ही परिस्थिती निश्चित लवकरच बदलेल हे त्यांना सांगायला हवं. परिस्थितीचा विनाअट स्वीकार करण्याची त्यांची एकदा तयारी झाली, की त्यांना शांत होण्याची कला शिकता येईल. कुठल्याही संकटात शांत राहून मार्ग काढण्याची क्षमता (Adversity Quotient) कशी विकसित करायची हे शिकता येईल आणि हीच गोष्ट त्यांना यशस्वी जीवनासाठी उपयुक्त ठरेल.     

सध्या अतिशय अस्वस्थ करणारी परिस्थिती ‘कोरोना’मुळे निर्माण झालीय. दिवसेंदिवस वाढणारे रुग्ण, काही वाहिन्यांच्या बातम्या, दाखवली जात असणारी दृश्यं मन विषण्ण करणारी आहेत. मुलांच्या शाळा बंद, ऑनलाइन शाळा, परीक्षा, वर्क फ्रॉम होम... एकूणच सामाजिक आणि वैयक्तिक जीवन विस्कळित होऊन गेलंय, आणि हे सगळं अचानक घडलंय. विचित्र सावट आलंय. ही परिस्थिती कठीण खरी, पण पण त्याला खंबीरपणे आणि शांतपणे तोंड द्यायला हवं. तेच मुलांना शिकवायला हवं. त्यासाठी विज्ञानानं सुचविलेल्या स्वच्छतेच्या आणि सामाजिक शिस्तीच्या सर्व सूचनांचं पालन तर करायलाच हवं. पण मन शांत ठेवणं अतिशय आवश्यक आहे. मन स्वस्थ ठेवून, हिंमत न हरता संकटांवर मात करण्याची क्षमता (Adversity Quotient) कशी विकसित करायची हे मुलांना शिकवण्याची हीच वेळ आहे. या काळात मानसिक स्वास्थ्य जपणं अतिशय महत्त्वाचं आहे. मनाच्या स्वस्थतेचा आणि शरीर स्वस्थ असण्याचा, प्रतिकार शक्ती उत्तम राहण्याचा खूप जवळचा संबंध आहे.

 नेमक्या याच काळात मुलांच्या मनःस्वास्थ्याकडे लक्ष द्यायला हवं. कारण वाढत्या वयातील मुलांचे अस्वस्थतेच्या आजारांचे, नैराश्याचे प्रमाण खूप वाढताना दिसत आहे. म्हणूनच हा विषय आजच्या घडीला समजून घेऊया.

नेमकं काय घडतंय?
मुलं एकटी पडत चालली आहेत. बाहेर जाऊन हवं खेळता येत नाही. शाळेत जाता येत नाही. मित्रांबरोबर धमाल करता येत नाही, आणि हे सगळं कदाचित कधीच पुन्हा करता येणार नाही अशी एक छुपी भीती काही मुलांना वाटतेय. मुळात लॉकडाउन किंवा कोरोना महासाथीमुळं आलेली बंधनं ही सगळ्याच समाजावर आली आहेत. ही वस्तुस्थिती असली, तरी त्यांचं मन हे समजून घेत नाहीये. ही सगळी बंधनं माझ्यावर आणि माझ्या कुटुंबावर लादली गेली आहेत असं त्यांना वाटतंय. पुन्हा बातम्यांमधली तीच तीच भयाण दृश्य, घरातल्या मोठ्या माणसांची सारखी घरातच उपस्थिती, त्यांचं रागावणं, सारखे हातपाय धुवायला लावणं, साधं खोकलं तरी संशयानं बघणं वगैरे अशा अनेक गोष्टींनी ती विलक्षण कंटाळालीयत. हे सगळं कदाचित कायमचं चालणार असंही वाटतंय. ऑनलाइन शाळा, वर्षं वाया जाण्याची भीती, भविष्याबद्दलची अनिश्चितता निराशेत भर घालतायत. असे अनेक इंटर्नल आणि एक्स्टर्नल स्ट्रेसर्स आहेत.

मुलांमधील अस्वस्थतेचा आणि नैराश्याचा आजार 
मुलाचा काही कारणानं नुसताच मूड गेला आहे, की हा अस्वस्थतेचा किंवा नैराश्याचा आजार आहे, यातील फरक ओळखता यायला हवा. हे फक्त तज्ज्ञ व्यक्तीच करू शकते. पौगंडावस्थेतील अस्वस्थता, तसंच नैराश्य दुर्लक्ष करण्यासारखं नक्कीच नाही. त्यामुळे जरा दुर्लक्ष केलं की सगळं काही आपोआप ठीक होईल, वयाचा दोष असेल वगैरे गैरसमजुतीत न राहणं चांगलं. ताबडतोब तज्ज्ञांचं मार्गदर्शन घेणं मुलांच्या भवितव्याच्या दृष्टीनं चांगलं. सर्वप्रथम अतिशय विश्वासात घेऊन, प्रेमानं आपल्या पाल्याशी बोला. तुम्हाला त्याच्याविषयी काळजी, प्रेम वाटतंय हे त्याला जाणवू द्या. विश्वासाचं वातावरण तयार करा. आवश्यक वाटल्यास तत्काळ तज्ज्ञाची मदत घ्या. पाल्याच्या वर्तनातले बदल हे नैराश्याच्या आजारापोटी आहेत किंवा कसे हे तज्ज्ञाला ठरवू द्या. बदल कशाहीमुळे असले तरी पाल्याच्या भविष्याच्या दृष्टीनं ते दुरुस्त व्हायला हवेत. 

बरं, पौगंडावस्थेतील मुलं निराश किंवा दुःखी दिसतीलच असंही नसतं. त्यामुळे त्यांच्या नैराश्याच्या आजाराच्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष होऊ शकतं. बऱ्याच जणांमध्ये आक्रमकता, चिडचिडेपणाही दिसू शकतो. ही मुलांची शिक्षणाची महत्त्वाची पायाभरणीची वर्षं असतात. पण याच काळात अभ्यासातली एकाग्रता कमी होण्याची, तसेच ऊर्जापातळी कमी होण्याची भीती असते. गुणांची घसरण सुरू होते. मग आत्मविश्वास कमी होऊ लागतो. एकूणच पूर्वीच्या हुशार असणाऱ्या मुलाची गुणवत्ता घसरायला लागते. आता याचं पर्यावसन म्हणून अस्वस्थपणा व चिडचिड वाढते. अपराधीपणाची भावना, तसंच आपण निरुपयोगी असल्याची भावना, उत्साहाचा अभाव वाढतो. त्याला कोणत्याही गोष्टीत स्वारस्य उरत नाही. एकाग्रतेचा अभाव, अति हळवं होणं, तसंच लहानसहान गोष्टीवरून रडणं, विलक्षण कंटाळा, लहानसहान गोष्टीवरून आक्रमक होणं अशा गोष्टी सुरू होतात. जेवण्याच्या व झोपण्याच्या सवयींमध्ये बदल होतो.

घरातल्यांपासून लांब लांब एकटं एकटं खोलीत राहण्याची प्रवृत्ती वाढते. आता अति टीव्ही बघणं किंवा संगणकीय गेम खेळणं वाढलेलं असतं. टीका अजिबात सहन होत नाही. कशानंही सतत दुखावलं जाणं, शारीरिक तपासण्यांमध्ये काहीही दोष न आढळूनही डोकेदुखी, पोटदुखी इत्यादी वाटत राहणं सुरू होतं. या काळात स्वतःला इजा करून घेण्याचा किंवा आत्महत्येचा विचार मुलांच्या मनात कित्येकदा येत राहतो. या काळात त्यांना सांभाळायला हवं.

या वयात अस्वस्थता निर्माण करणारं किंवा नैराश्य वाढवणारं मुख्य कारण मेंदूतील रासायनिक बदलात असतं. आनुवंशिकता, हार्मोनल चेंजेस, परीक्षेतील अपयश, आई-वडिलांमधील सततच्या भांडणांमुळे येणारा ताण, घरातील तणावाचं वातावरण, जवळच्या व्यक्तीच्या मृत्यूचा धक्का या सर्वातून निर्माण होणारा ताण, एकतर्फी प्रेमातले अपयश, आयुष्यातील यशाबद्दलच्या चुकीच्या कल्पना, तसंच झपाट्यानं बदलणारी सामाजिक परिस्थिती, नकारात्मक व्यक्तिमत्त्व, स्व-प्रतिमा क्षीण असणं व आयुष्याविषयी नकारात्मक दृष्टिकोन, गंभीर स्वरूपाच्या आरोग्याच्या तक्रारी, लहानपणी ओढवलेला दुर्दैवी प्रसंग व आघात यापैकी काहीही या आजाराला या वयात निमंत्रण देणारं ठरतं. मात्र, या आजारातून बाहेर येता येऊ शकतं. आवश्यक औषधोपचार, समुपदेशन, विशिष्ट मानसोपचार पद्धती आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे मुलाला पालकांकडून व शिक्षकांकडून मिळणारा भावनिक आधार महत्त्वाचा आहे.

संकटाचं संधीत रूपांतर
सध्याच्या काळात मुलांना प्रेम, आधार देणं महत्त्वाचं. भवतालच्या परिस्थितीचं आकलन त्यांना करून द्यावं. ही परिस्थिती निश्चित लवकरच बदलेल हे त्यांना सांगायला हवं. मानव जातीवर अशी संकटं पूर्वी येऊन गेली आहेत. पुन्हा सर्व व्यवस्थित झालं आहे हा विश्वास त्यांना द्यायला हवा. परिस्थितीचा विनाअट स्वीकार करण्याची त्यांची एकदा तयारी झाली, की त्यांना शांत होण्याची कला शिकता येईल. यात माइंडफुलनेसची तंत्रं, काही साक्षीभाव निर्माण करणारी, मनातल्या नकारात्मक विचारांकडे (Negative Automatic Thoughts) दुर्लक्ष करण्यासाठीची तंत्र शिकता येतील. हे जमायला लागलं की सकारात्मक विचारसरणीसाठीचं प्रोग्रॅमिंग करता येईल. कुठल्याही संकटात शांत राहून मार्ग काढण्याची क्षमता (Adversity Quotient) कशी विकसित करायची हे शिकता येईल आणि हीच गोष्ट त्यांना यशस्वी जीवनासाठी उपयुक्त ठरेल.     

वेळेवर काळजी घेतली तर आपण कोमेजणाऱ्या कळ्यांना पुन्हा फुलवू शकतो. त्यांना पुन्हा एकदा सुंदर आयुष्य जगायला मदत करू शकतो. त्यांना तुमच्याबद्दल विश्वास द्या. तुमचा आधाराचा हात त्यांच्या हाती द्या.
(लेखक मानस तज्ज्ञ आहेत.)

संबंधित बातम्या