आयुर्वेदाचे वाढते महत्त्व

सुरेश  वांदिले
सोमवार, 26 जुलै 2021

करिअर विशेष

शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उत्पादनांचा वापर उपयुक्त ठरू शकतो, हे सर्वमान्य आहे. आयुष मंत्रालयानेसुद्धा आयुर्वेदिक औषधी वनस्पतींचा वापर करण्याची सूचना केली. शरीरातील विविध आजार किंवा व्याधी आयुर्वेदातील तंत्र - कौशल्य - उपचार पद्धती - औषधी मूल्य असलेल्या वनस्पतींचा वापर करून दूर करता येणे शक्य असल्याची खात्री अनेकांना पटू लागली आहे. त्यामुळे यापुढील काळात आयुर्वेदाचे महत्त्व देशात आणि परदेशातही मोठ्या प्रमाणात वाढेल.

महाराष्ट्रात बीएएमएस पदवीला एमबीबीएसच्या समकक्ष दर्जा देण्यात आला आहे. त्यामुळे शासकीय नोकऱ्यांमध्ये दोन्ही पदव्यांचा समानतेने विचार केला जातो. आयुर्वेद डॉक्टरांना यापुढे कॉर्पोरेट रुग्णालये, हेल्थ स्पा, वैद्यकीय पर्यटनच्या, अनुषंगाने तयार करण्यात आलेली केंद्रे, याठिकाणीही करिअर संधी मिळू शकतात. या विद्यार्थ्यांना आयुर्वेद उपचार पद्धतीबरोबरच काही प्रमाणात ॲलोपॅथी उपचार पद्धतीचे ज्ञान प्रदान करण्यात येत असल्याने, ग्रामीण आणि निमशहरी भागातही स्वतःचा व्यवसाय करणे शक्य आहे. पुढील काळात आरोग्य व्यवस्थेच्या सुदृढीकरणावर केंद्र आणि राज्य सरकारे प्राधान्याने लक्ष केंद्रित करतील, त्यामध्ये मनुष्यबळाची भरती हा मोठा भाग असेल. 

आयुर्वेदामध्ये आता एम.डी./एम.एस. अभ्यासक्रम करता येत असल्याने, विशेषज्ञ म्हणूनही या डॉक्टरांच्या सेवांना अधिक मूल्य प्राप्त होणार आहे. संशोधनाचा मार्ग स्वीकारल्यास आयुर्वेदिक औषधे आणि विविध उत्पादनांची निर्मिती करणारे उद्योग, प्रयोगशाळा इत्यादी ठिकाणी संधी मिळू शकतात. ही बाब लक्षात घेऊन एमबीबीएस अभ्यासक्रमाला प्रवेश न मिळालेल्या विद्यार्थ्यांनी बीएएमएस या पर्यायाला प्रथम स्थान द्यायला हवे.

राष्ट्रीय आयुर्वेद संस्था (नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ आयुर्वेद)
भारत सरकारच्या आयुष मंत्रालयाच्या अंतर्गत ही संस्था कार्यरत आहे. आयुर्वेदातील उच्च शिक्षणाचा दर्जा उन्नत करण्यासाठी या संस्थेमार्फत प्रयत्न केले जातात. आयुर्वेदातील विविध पैलू आणि घटक यावर आधारित पदव्युत्तर पदवी अभ्यासक्रम आणि पीएचडी अभ्यासक्रमाची रूपरेषा ठरवणे व असे अभ्यासक्रम सुरू करण्यासाठी प्रयत्न करण्याचे उद्दिष्ट संस्थेसाठी निर्धारित करण्यात आले आहे. रुग्णांच्या देखभालीमध्ये आयुर्वेदिक उपचारांच्या शास्त्रीय पद्धतीचा वापर करून या उपचार पद्धतीची ग्राह्यता वाढवण्यासाठी प्रयत्न करणे, अखिल मानव जातीच्या सर्वांगिण कल्याणासाठी विविध संशोधनात्मक कार्यक्रम राबवणे, आयुर्वेदात रस दाखवणाऱ्या जगातील इतर देशांना सर्व प्रकारचे साहाय्य करणे, यासाठीही संस्थेमार्फत प्रयत्न केले जातात. या संस्थेला डीम्ड टू बी युनिव्हर्सिटीचा दर्जा देण्यात आला आहे.

अभ्यासक्रम
(अ) बीएएमएस - बॅचलर ऑफ आयुर्वेद मेडिसिन ॲण्ड सर्जरी, (ब) एम.डी. - आयुर्वेद वाचस्पती/ एम.एस. - आयुर्वेद धन्वंतरी. कालावधी - ३ वर्षे. तो पुढील १४ विषयांमध्ये करता येतो - १) अगड तंत्र - मेडिकल ज्युरिसप्रुडन्स ॲण्ड टॉक्सिकॉलॉजी, २) बाल रोग, ३) द्रव्य गुण - मटेरिआ मेडिका ॲण्ड फॉर्माकॉलॉजी, ४) काया चिकित्सा - इंटरनल मेडिसिन, ५) मौलिक सिद्धांत - फंडामेंटल प्रिन्सिपल्स, ६) पंचकर्म - पेंटा बायो प्युरिफिकेशन मेथड्स, ७) प्रसूती स्त्री रोग - गायनॉकॉलॉजी ॲण्ड ऑबस्टेट्रिक्स, ८) रोग आणि विकृत विज्ञान/शास्त्र - क्लिनिकल मेडिसिन ॲण्ड पॅथॉलॉजी, ९) रसशास्त्र आणि भैशाज्ज कल्पना - लॅट्रो-केमिस्ट्री, १०) शरीर रचना - ॲनॉटॉमी, ११) शरीर क्रिया - फिजिऑलॉजी, १२) शल्य तंत्र - सर्जरी, १३) शालक्य तंत्र - ईएनटी ॲण्ड आय, १४) स्वस्थ वृत्त - प्रिव्हेंटिव्ह ॲण्ड सोशल मेडिसिन,  (क) पीएचडी - कालावधी दोन वर्षे. पदव्युत्तर पदवी (एम.डी./एम.एस. - अभ्यासक्रमांसाठी असलेल्या विषयांमध्ये पीएचडी करता येते.),  (ड) डिप्लोमा कोर्स इन आयुष नर्सिंग आणि फार्मसी - कालावधी अडीच वर्षे. यामध्ये सहा महिन्यांच्या इंटर्नशिपचा समावेश. पात्रता - बारावी उत्तीर्ण.

कौशल्य निर्मितीचे अभ्यासक्रम
(१) पंचकर्म टेक्निशियन कोर्स, कालावधी एक वर्ष. पात्रता - कोणत्याही ज्ञानशाखेतील बारावी उत्तीर्ण. शरीरातील विषारी द्रव्य/पदार्थ बाहेर काढून शरीराच्या शुद्धीकरणाची प्रक्रिया पंचकर्म तंत्राद्वारे राबवली जाते. शरीरात अत्यंत खोलवर रुजलेला तणाव आणि आजारावर मात करण्यासाठी पंचकर्म उपयुक्त ठरू शकते. सध्याच्या काळात अत्यंत धावपळीमध्ये विविध ताणतणाव आणि जीवनशैलीशी निगडित शारीरिक समस्या निर्माण झाल्या आहेत. त्यावरील उत्तम उपाय म्हणून पंचकर्म तंत्राकडे बघितले जाते. ही बाब लक्षात आल्याने देश विदेशात पंचकर्म प्रकिया करण्यासाठी ओढा वाढत चालल्याचे दिसून येते. त्यामुळे पुढील काळात या विषयातील जाणकार किंवा तंत्रकौशल्य हस्तगत केलेल्या मनुष्यबळाला आयुर्वेद रुग्णालये, पंचकर्म केंद्रे, आरोग्य केंद्रे (हेल्थ रिसॉर्ट), वेलनेस सेंटर, पुनर्वसन केंद्रे या ठिकाणी करिअरच्या विविध संधी मिळू शकतात.  (२) सर्टिफिकेट कोर्स ऑन ट्रेनिंग फॉर ब्यूटी केअर इन आयुर्वेद. पात्रता - कोणत्याही विद्याशाखेतील बारावी उत्तीर्ण. कालावधी - १० दिवस. प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्रवेश, या तत्त्वावर प्रवेश दिला जातो. या अभ्यासक्रमामध्ये शरीर सौंदर्य वाढवण्यासाठी आयुर्वेदातील तंत्राचा वापर करण्याचे ज्ञान प्रदान केले जाते. उदा. सतेज कांतीसाठी आयुर्वेदिक जीवन शैली, आहार आणि पोषण मूल्यांचे ज्ञान, विविध मुखलेप (फेस पॅक) निर्मितीचे तंत्र, मुखअभ्यंग (फेस मसाज) आणि मुखलेपनम् (फेस लेप), आयुर्वेद पद्धतीने दात-डोळे-ओठांची काळजी, हस्तपादप्रसाधनम् (आयुर्वेदिक मॅनिक्युअर आणि पेडिक्युअर), केशआयुर्वेदाची संकल्पना - केसांचे प्रकार, वाढ आणि आरोग्यदायी केसांसाठी आहार, केशप्रकाशलनविधी - आयुर्वेदिक वनस्पतींचा वापर करून केस धुण्याचे तंत्र, केसगळती थांबवण्याचे आयुर्वेदिक तंत्र आणि व्यवस्थापन, आयुर्वेदिक हेअर स्पा, आयुर्वेदिक हेअर डाय, हेअर पॅक, शिरोलेपम्, शिरोअभ्यंगम् इत्यादी. हा अभ्यासक्रम इंग्रजी आणि हिंदीमध्ये शिकवला जातो. (३) सर्टिफिकेट कोर्स ऑन स्टँडर्डायझेशन ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिनल प्लँट मटेरिअल - आयुर्वेद औषधींसाठी उपयोगात येणाऱ्या औषधीजन्य वनस्पती आणि त्याच्या गुणवत्ता नियंत्रणाचे या अभ्यासक्रमात प्रशिक्षण दिले जाते. औषधी गुणधर्म असणाऱ्या वनस्पतींच्या शोधाचे तंत्र आणि त्यासाठीची साधनसामग्री, जागतिक आरोग्य संघटनेच्या दिशा निर्देशानुसार आयुर्वेदिक औषधी वनस्पतींचे विशेषीकरण/मानकीकरणाच्या (स्टँडर्डायझेशन) कार्यपद्धती, गुणवत्तेची हमी, प्रयोगशाळेतील अहवाल नियंत्रण, विश्लेषणात्मक आकडेमोड, मानकीकरणासाठीचे परीक्षण इत्यादी. आयुर्वेद औषधी निर्मिती क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी हा अभ्यासक्रम उपयुक्त ठरू शकतो. कालावधी- एक महिना. पात्रता - बी.एस्सी., बी.फार्म., डी.फार्म., बीएएमएस. 
संपर्क : नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ आयुर्वेद, जोरवार सिंग गेट, अमर रोड, जयपूर -३०२००२, दूरध्वनी - ०१४१-२६३५८१६, संकेतस्थळ - nia.in, ईमेल - nic.innia_rj@nic.in

महाराष्ट्रातील आयुर्वेद महाविद्यालये
महाराष्ट्रात आयुष संचालनालयामार्फत राज्यातील आयुर्वेद महाविद्यालयांचे संनियंत्रण केले जाते. महाराष्ट्रात ७०च्या आसपास आयुर्वेद महाविद्यालये आहेत. यामध्ये नागपूर, मुंबई, नांदेड आणि उस्मानाबाद येथे शासकीय महाविद्यालये आहेत. इतर ठिकाणी असणारी महाविद्यालये ही अनुदानित आणि विनाअनुदानित स्वरूपाची आहेत. महाराष्ट्रातील शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालयांना किमान ४० ते ५० वर्षांचा अनुभव आहे. ही सर्व महाविद्यालये चांगल्या पद्धतीने प्रस्थापित झाली आहेत. या महाविद्यालयातील रुग्णालयांमध्ये विविध आजारांनी ग्रस्त रुग्ण दाखल होतात. त्यामुळे अभ्यास/प्रात्यक्षिकांची मोठी संधी इथे उपलब्ध होते. अध्यापक हे उच्च प्रशिक्षित असतात. उत्तम प्रयोगशाळा, समृद्ध ग्रंथालये आहेत.

शासकीय महाविद्यालये
(१) आर. ए. पोदार आयुर्वेद वैद्यकीय महाविद्यालय, मुंबई - या संस्थेत बीएएमएस, एम.डी./एम.एस. - आयुर्वेद वाचस्पती आणि पीएचडी हे अभ्यासक्रम करता येतात. संपर्क : डॉ. ॲनी बेझंट रोड, वरळी, मुंबई - ४०००१८, दूरध्वनी - ०२२-२४९३४२१४, संकेतस्थळ - ayurvedinstitute.com, ईमेल - deanrampmc@gmail.com,  (२) शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालय, नागपूर - या महाविद्यालयात बीएएमएस, एम.डी./एम.एस. अभ्यासक्रम करता येतात.  संपर्क : राजे रघुजी नगर, सक्करदरा चौक, नागपूर, दूरध्वनी- ०७१२-२७४९१९८, संकेतस्थळ - gacnagpur.org.in, ईमेल - govtayurcollegenagpur@gmail.com (३) शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालय, नांदेड - येथे बीएएमएमएस आणि पदव्युत्तर पदवी अभ्यासक्रम करता येतात. संपर्क : वजिराबाद, नांदेड, दूरध्वनी- ०२४६२-२३४०२६, संकेतस्थळ - gacnanded.com, ईमेल - gac.nanded@gmail  (४) शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालय, उस्मानाबाद - येथे बीएएमएमएस आणि पदव्युत्तर पदवी अभ्यासक्रम करता येतात. संपर्क : तुळजापूर रोड, उस्मानाबाद - ४१३५०१, ईमेल - gacosbd@gmail.com, संकेतस्थळ - www.gacosbd.com

संबंधित बातम्या