गूढरम्य सुतोंडा दुर्ग

ओंकार ओक
सोमवार, 27 जानेवारी 2020

पर्यटन विशेष
 

सकाळचे नऊ वाजत आलेत, पावसाने 'आलरेडी' जोरदार हजेरी लावून हवेतला दमटपणा वाढवायला फुकटचा हातभार लावलाय. घड्याळाच्या काट्यांनी आम्हाला खिजवत पुढे पुढे पळायला सुरुवात केलीये आणि आम्ही मात्र उत्तर का दक्षिण या संभ्रमात सुतोंडा किल्ला वेड्यासारखा भटकतोय! 

महाराष्ट्रात असलेली हिऱ्यांची खाण म्हणजे सह्याद्री! इथल्या दुर्गरत्नांच्या स्थापत्याची, राकटपणाची आणि सौंदर्याची तुलना करणे केवळ अशक्यच. औरंगाबाद जिल्ह्यानेही या बाबतीत स्वतःचे वेगळे स्थान गिर्यारोहकांच्या आणि दुर्गप्रेमींच्या मनात मिळवले! दुर्गस्थापत्याचा अजोड नमुना म्हणावेत असे चाळीसगाव-औरंगाबाद भागातील गिरिदुर्ग! एक एक किल्ला म्हणजे सवाई गंधर्वांच्या मैफिलीतला स्वरमार्तंडच! नायगावचा किल्ला ऊर्फ सुतोंडा नावाचा एक अत्यंत अपरिचित दुर्ग औरंगाबाद जिल्ह्याच्या सोयगाव तालुक्यात एकटाच उभा आहे. दुर्गप्रेमींकडून तसं मी दुर्लक्षित असला तरी एकदा भेट दिल्यावर मात्र आपल्या मनात कायमची छाप सोडेल अशा गुणांनी सजलेला! सुतोंड्याला भेट देण्यासाठी औरंगाबाद जिल्ह्यातल्या सोयगाव तालुक्यातील बनोटी गाव गाठायचे. बनोटी गावात यायचे मार्ग अनेक आहेत. पहिला मार्ग म्हणजे औरंगाबाद-कन्नडमार्गे बनोटी गावाला पोचता येते. दुसरा मार्ग औरंगाबाद-सिल्लोड-घाटनांद्रा तिडका व बनोटी असा आहे. तिसरा मार्ग म्हणजे औरंगाबादहून फर्दापूरमार्गे सोयगाव हे तालुक्याचे गाव गाठायचे आणि तिथून जरंडी-कवटे-तिडका या मार्गाने बनोटी गाव गाठता येते. नाशिकहून येणाऱ्या दुर्गप्रेमींसाठी नाशिक-मालेगाव-चाळीसगाव-नागद-बेलखेडा-बनोटी हा मार्ग सोयीचा आहे. 

बनोटी गावातून सुतोंडा मात्र अजिबातच दर्शन देत नाही. त्याच्या पायथ्याला असलेल्या नायगाव या बनोटीपासून साधारणपणे ३-४ किलोमीटर्स अंतर असलेल्या गावाला जाईपर्यंत पाठच्या रक्ताईच्या डोंगराच्या भव्यतेत हरवून गेलेला टेकडीवजा सुतोंडा एकदाचे दर्शन देतो! नायगावात एका झाडाखाली एक अतिशय सुंदर अशी विष्णुमूर्ती आहे. सुतोंडा किल्ल्याच्या भेटीत ही मूर्तीसुद्धा आवर्जून पाहावी अशीच आहे. पहिल्यांदा जात असल्यास नायगावातून माहितगार वाटाड्या घेणे इष्ट, कारण सुतोंड्याचे प्रमुख आकर्षण असलेली जोगणामाईचे घरटे नावाची लेणी आणि किल्ल्याचा कमालीचा देखणा असा भुयारी दरवाजा हे अवशेष विनासायास सापडू शकतात. नायगावातून निघाले की १५-२० मिनिटांत आपण एका फाट्यापाशी येतो. इथून डावीकडे जोगणामाईच्या घरट्याला जाण्याची वाट आहे. अतिशय दुर्गम ठिकाणी किल्ल्याच्या पोटात खोदलेल्या या लेण्यात दोन दालने आहेत. त्यांपैकी पहिल्या दालनात मांडीवर मूल घेतलेली देवीची मूर्ती असून शेजारीच गंधर्वाची प्रतिमा भिंतीत कोरलेली दिसते. देवीच्या मूर्तीच्या भिंतीवर नीट पाहिल्यास भगवान महावीरांची पुसट झालेली मूर्ती आहे. दुसऱ्या दालनात मात्र कोणतेही कोरीवकाम नाही. लेणी उजवीकडे ठेवून आपण पुढे गेलो, की एक खांबटाके असून सध्या ते गाळाने भरलेले आहे. लेण्यापासून सरळ जाणारी वाट गडाच्या भुयारी मार्गात घेऊन जाते. पण ही वाट अरुंद आणि थोडी अडचणीची असल्याने शक्यतो ही वाट टाळून पुन्हा मघाशी पाहिलेल्या फाट्यापाशी येऊन गडाची मुख्य पायवाट पकडावी. या फाट्यापाशी काही पायऱ्याही खोदलेल्या आहेत. 

सुतोंडा किल्ल्याचा डोंगर डावीकडे ठेवून आपण त्याला पूर्ण वळसा मारला की तटबंदीमध्ये उभारलेला एक छोटेखानी दरवाजा आपल्याला लागतो. मागची अजिंठा रांगही एव्हाना दृष्टिक्षेपात आलेली असते. दरवाजातून सरळ गेलो की आपण गडाच्या खांबटाक्यांच्या समूहापाशी पोचतो. या वाटेवर एक कोरडे झाडांनी भरलेले टाके आहे. अतिशय सुंदर अशा या खांबटाक्यांना राख टाकी असे नाव असून त्याच्या समोर पिराचे स्थान आणि शेजारीच एका मशिदीची कमान पाहायला मिळते. सुतोंड्याचा परीघ हा अनेक खांबटाकी आणि खोदीव टाक्यांनी भरलेला आहे. गडाच्या सर्वोच्च माथ्यावर तटबंदी आणि वाड्याचे अवशेष पाहायला मिळतात. गडाच्या शेजारी असणारा भव्य डोंगर म्हणजे रक्ताईचा डोंगर! जणू या छोटेखानी दुर्गरत्नाचा पाठीराखाच! सुतोंड्याचा भुयारी मार्ग याच रक्ताईच्या डोंगराकडे म्हणजेच दक्षिणेकडे तोंड करून उभा आहे. किल्ल्याला रक्ताईच्या डोंगराच्या बाजूने वळसा मारत निघाले, की वाटेवर पाण्याची अनेक टाकी दिसतात. सुतोंडा किल्ल्याच्या पोटात सीताबाईचे न्हाणे नावाचे एक अतिशय भव्य खांबटाके असून ते मुख्य पायवाटेच्या थोडे वरच्या दिशेला आहे. पण सुतोंड्यावरील अक्षरशः जागेवर खिळवून ठेवणारा खांबटाक्यांचा समूह हा किल्ल्याच्या बरोबर पिच्छाडीस म्हणजे नायगावच्या दिशेला असून या टाकेसमूहाची भव्यता डोळे दीपवून टाकणारी आहे! अनेक खांबटाकी आणि कोरीव टाक्यांनी गडाचा हा भाग सजलेला असून गडावरील एक अतिशय उत्कृष्ट अशी ही जागा आहे. 

एवढे पाहून झाले की ज्यासाठी या किल्ल्याचा अट्टहास केला त्याकडे मोर्चा वळवायचा. रक्ताईच्या डोंगराच्या आपण बरोबर समोर ज्या ठिकाणी येतो, तिथे एक कोरडे टाके असून त्यात एक झाड वाढलेले आहे. हीच भुयारी मार्गाच्या सुरुवातीला असलेली खूण. इथून खाली दक्षिणेकडे म्हणजेच रक्ताईच्या डोंगराच्या दिशेला निघाले, की भग्न दरवाजाचे अवशेष दिसू लागतात. आपले कुतूहल वाढवतात! पुढे जावे तसे श्वास रोखला जाऊ लागतो आणि बघता बघता एका खंदकरूपी भुयारात आपला प्रवेश होतो. आता मात्र उत्कंठा शिगेला पोचलेली असते. एका भरभक्कम बांधणीची चाहूल लागायला सुरुवात होते. अंधाऱ्या भुयाराच्या शेवटी प्रकाशाचे किरण आत डोकावू लागलेले असतात आणि आपली वाट उघडते ती एका मानवनिर्मित आविष्काराच्या साक्षीने! 

सुतोंडा किल्ल्याच्या बांधणीचा परमोच्च बिंदू म्हणजे हे प्रवेशद्वार! त्याच्या वर्णनासाठी शब्दच थिटे पडावेत. गडाचा सुमारे १७०० टनांचा कातळ अखंडपणे फोडून आणि तासून एक खिंड तयार करण्यात आली आहे आणि याच खिंडीचा मूर्तिमंत देखणेपणा म्हणजे किल्ल्याचे हे प्रवेशद्वार! जोगणामाईच्या घरट्यापासून वर चढणारी अरुंद आणि घसाऱ्याची वाट इथेच येऊन मिळते. किल्ल्याच्या अखंड कातळात सुमारे सात फुटांचे छोटेखानी प्रवेशद्वार असून त्याच्या माथ्यावरच्या तटबंदीत एक शरभशिल्प विराजमान झाले आहे! त्याच्या शेजारी एका झाडाच्या मागे एक छोटे छिद्र आढळते. तोफगोळ्याचा मारा करण्यासाठी ही योजना केलेली असावी. कारण खिंडीचा आकार आणि दरवाजाच्या स्थापत्याची शैली आणि प्रयोजन लक्षात घेता शत्रूला इथे कोंडीत पकडणे सहज शक्य आहे याची तात्काळ जाणीव होते. सुतोंड्याचा हा दरवाजा म्हणजे महाराष्ट्रातल्या अनेक किल्ल्यांच्या स्थापत्यांपैकी एक अभिनव आणि अविस्मरणीय अशी रचना म्हणावी लागेल. या दरवाजापाशी आपली सुतोंड्याची फेरी पूर्ण होते. इथून आपण आल्या वाटेने परतू शकतो किंवा दरवाजातून उजवीकडे जाणारी वाट गडाच्या तटबंदीच्या खालून आपण जिथून गडावर आलो त्या छोट्या दरवाजात पोचते. या मार्गेही आपल्याला गड उतरणे शक्य आहे.  

नायगावात पोचताना पावले जडवलेली असतात खरी! किल्ल्याचा सहवास अधिकच हवाहवासा वाटू लागतो. कारण या छोटेखानी किल्ल्याने एक भन्नाट असा अनुभवांचा खजिना आपल्याबरोबर दिलेला असतो. गडाची भव्य आकाराची खांबटाकी, गडावरून होणारे अजिंठा रांगेचे निखालस सुंदर दर्शन, भुयारी मार्ग आणि जोगणामाईचे घरटे अशी अनेक एकापेक्षा एक सरस वैशिष्ट्य सादर केलेली असतात आणि भटक्यांच्या मनात एक कायमचे स्थान मिळवलेले असते...

संबंधित बातम्या