गोष्ट एका रात्रीची 

मुकुल रणभोर
सोमवार, 21 सप्टेंबर 2020

ट्रेककथा 

गोष्ट ३-४ वर्षांपूर्वीची आहे. एका मोठ्या ग्रुपबरोबर मी भीमाशंकर ते खांडस या ट्रेकला गेलो होतो. एखाद्या मोठ्या ग्रुपबरोबर ट्रेकिंगला जाताना नेहमीच मी रस्ता पाहून घेण्यासाठी जात असतो. ग्रुपच्या म्हणून अनेक मर्यादा असतात. आपल्याला हवा तसा मनसोक्त वेळ मिळत नाही. हवे तेव्हा, हवे तिथे, हवे ते खाता येत नाही. फोटो काढण्यासाठी हवा तेवढा वेळ मिळत नाही. एकच फायदा म्हणजे रस्ता कळतो. असाच हा ट्रेक मी केला. ट्रेक भर उन्हाळ्यात होता. आदल्या दिवशी आम्ही भीमाशंकरला मुक्कामी होतो. सकाळी लवकर उठून आम्ही चालायला सुरुवात केली होती. या ट्रेकचे दोन रस्ते आहेत असे ऐकले आहे, एक शिडीची वाट आणि दुसरी गणपती घाटाची वाट. आम्ही तुलनेने कमी कठीण अशा गणपती घाटाच्या वाटेनेच गेलो होतो. पहिला उताराचा एक मोठा टप्पा पार करून आल्यावर थोडा पठाराचा भाग आहे. डोंगरावरून पाहताना तिथे गाव असावे असे वाटते. पण तिथे गेल्यावर असे काही नाही हे लक्षात आले. सिंहगडावर जाताना अनेक ठिकाणी जसे लिंबू सरबत किंवा ताक विकणाऱ्यांची कच्ची दुकानं कशी असतात, तसे एक लाकडी बांधकाम आम्हाला वाटेत लागले. कच्चे बांधकाम होते. फक्त चार खांब, त्याच्यावर तिरके टाकलेले वर काही खांब आणि त्यांच्यावर झावळ्या. बसायलासुद्धा झाडाचे खोड आडवे टाकून आधार केलेला. जागा छान होती. आम्ही थोडा वेळ तिथे थांबलो, थोडी पोटपूजा केली आणि पुढे निघालो. पण माझ्या डोक्यातला किडा वळवळायला लागला... रात्रीच्या सोलो ट्रेकचा!

आता एखादी ट्रेकिंगची कल्पना डोक्यात शिरली, की ती स्वस्थ बसू देत नाही. एकट्याने भीमाशंकरला जायचे आणि रात्री मुक्कामाला ‘त्या’ कच्च्या बांधकामाच्या ठिकाणी जायचे आणि सकाळी उठून पुढे खांडसला जायचे, असे ठरवले.

मग एक दिवस नक्की केला. सकाळी लवकर उठलो. तयार केलेली बॅग उचलून बाहेर पडलो. थेट स्वारगेटला गेलो. तिथे गेल्यावर कळले, की थेट भीमाशंकर गाडी दुपारी होती; मी स्वारगेटला पोचलो होतो सकाळी सातला. थोडी संत्री, अंजिरे, थोड्या काकड्या, गाजर असे सामान विकत घेतले. थेट नाही तर गाडी बदलून जाऊ, असा विचार करून राजगुरुनगरची गाडी पकडली. जाताना एसटी पंक्चर झाली. एरवी मी वैतागलो असतो, पण यावेळी मला वेळ हवा होता. माझे लक्ष भीमाशंकरच्या जंगलात येणाऱ्या रात्रीवर होते. भीमाशंकरच्या शंकराच्या मंदिरापासून ‘ती’ जागा तास-दीड तासाच्या अंतरावर होती, त्यामुळे भीमाशंकरहून दुपारी दोन-अडीचपर्यंत पुढे चालायला निघालो तरी चालणार होते. यथावकाश मला राजगुरुनगरला पोचायला साडेनऊ वाजले. तिथूनसुद्धा थेट एसटी नव्हतीच. पण मी विचार केला, की भीमाशंकरला जाऊन वेळ घालवावा. मग मी वडाप पकडली, तिने मला अकरापर्यंत भीमाशंकरला पोचवले. अधिक वेळ न घालवता मी थेट मंदिरात गेलो. मी प्रचंड घाबरट आहे. माझा भूत-पिशाच्च वगैरेंवर अजिबात विश्वास नाही, पण त्यांच्या गोष्टी ऐकायला मला आवडतात. त्यामुळे अशा अनेक गोष्टी माझ्या कानावर पडलेल्या. एकांताच्या ठिकाणी त्या नेमक्या आठवतात. त्याच्यावर उपाय म्हणून मग मी गाणी म्हणतो, अथर्वशीर्ष, रामरक्षा वगैरे म्हणतो. पण अजून दिवस सुरू होता, परिसरात माणसांची वर्दळ सुरू होती. मी आपला गाभाऱ्यात गेलो. फुलांचा वास त्या गाभाऱ्यात दरवळत होता. मी तिथे प्रार्थना केली, उद्यापर्यंत माझ्यावर लक्ष ठेव म्हणून. बाहेर पडलो गाभाऱ्यातून. वेळ तर भरपूर होता. गुप्त भीमाशंकर पाहून येऊ असा विचार करून तिकडे निघालो. 

एक सांगायचे राहिले, दिवस अजून उन्हाळ्याचेच होते. पण सगळा परिसर अभयारण्याचा आहे, त्यामुळे कायम हवेत गारवा हा असतोच. गुप्त भीमाशंकरला उन्हाळ्यात पाहण्यासारखे काहीच नव्हते. धबधब्याचे कोरडे पात्र आणि गरम तापलेला काळा दगड. त्यात कातळाच्या सावलीत शंकराची छोटीशी पिंड आणि समोर नंदी. नंदी मात्र उन्हात होता. तो परिसर मात्र वर्दळीपासून लांब होता, त्यामुळे शांत होता. माझ्या डोक्यात भुतांच्या गोष्टी नाचू लागल्या. मग मी ठरवून किशोर कुमारची दर्दभरी गाणी जोरात म्हणायला सुरुवात केली. अशी तीन-चार गाणी म्हणून झाली. मग गाणीही आठवेनाशी झाली. तोपर्यंत साडेबारा होऊन गेले होते. मग मी एक गाजर, एक काकडी खाल्ली. वेळ तर अजून भरपूर होता. मग बसून राहिलो तिथेच. वातावरण शांत होते. मग मी मोबाइल काढला आणि अण्णांचा वृंदावनी सारंग लावला. डोळे मिटून बसलो. त्यानंतर भुतांच्या गोष्टीपण थांबल्या आणि एकटे वाटणेही बंद झाले. मग तो  

संपल्यावर उठलो. एक वाजून गेला होता. पुन्हा मुख्य मंदिरापर्यंत आलो. दुपारची गर्दी कमी होती. 

मागच्या वेळी ग्रुपबरोबर आलो होतो, तो रस्ता माझ्या लक्षात होता. त्यामुळे न चुकता मी निघालो. मी विकेंडला न जाता मुद्दाम मंगळवार निवडला होता. सोमवारीसुद्धा शंकराला डिमांड भरपूर. त्यामुळे मला एकटाच कुठे चाललास, एकटे फिरू नये वगैरे उपदेश देणारे कोणी भेटणार नाहीत, अशी अपेक्षा ठेऊन मी हा वार निवडला होता. माझ्या नियोजित ठिकाणापर्यंत जाण्यासाठी फक्त उतरावे लागते. सगळा जंगलाचा प्रदेश असल्यामुळे कडक ऊन असूनसुद्धा त्याचा त्रास असा होत नव्हता. मी अगदी आरामात चालत होतो. सूर्यास्त मला त्या स्पॉटवरून बघायचा होता. म्हणून कोणतीही गडबड न करता मी चाललो होतो. फोटो काढत होतो. जमेल तिथे जंगलाचा व्हिडिओसुद्धा घेत होतो. मी काही जंगलाचा अभ्यासक नाही, त्यामुळे मला पक्ष्यांची किंवा फुलपाखरांची विशिष्ट नावे काही माहिती नव्हती. पण मी असंख्य पक्षी पहिले, निरनिराळ्या रंगांचे, आकाराचे. भरपूर फुलपाखरे, अगणित प्रकारची झाडे पहिली... एकटे असले की हे बघता येते. ग्रुप असेल तर ट्रेक वेळेत पूर्ण करण्यावरच सगळा भर असतो. असे भरपूर काही बघत मी चाललो होतो. माझ्या इतके लक्षात होते, की पहिला उताराचा टप्पा पार झाला की थोडी सपाटीची जागा आहे, तिथेच लगेच माझा नियोजित स्पॉट.. पण उताराचा पहिला टप्पा संपवून मी सपाटीला आलो तरी ती जागा दिसेना. रस्तासुद्धा मळलेला वाटत नव्हता. किंबहुना मी मागे पाहिले तर त्याला रस्तासुद्धा म्हणणे अवघड होते. मग मात्र माझी तंतरली. तीन-सव्वातीन होऊन गेलेले होते आणि आत्ताचा मुख्य प्रश्न होता रस्ता शोधायचा. अशा वेळी सगळ्यात मोठे चॅलेंज असते, ते ‘पॅनिक’ न होण्याचे. पण मी झालो. लगेच अस्वस्थ झालो. ‘पॅनिक’ झाल्यामुळे दिशासुद्धा कळेनाशा होतात. तसेच माझेही झाले.

पण माझ्या हे लक्षात आले की पॅनिक न होणे महत्त्वाचे. All is well वाला प्रकार स्वतःला समजावून सांगितला. दिशांचा अंदाज घेतला आणि त्या लक्षात आल्या. आपल्याला जायचे कुठे ‘खांडस’ला? ते भीमाशंकरच्या नेमक्या कोणत्या दिशेला आहे हे आठवले आणि चालायला लागलो. चालता चालता माझे मुक्कामाचे प्लॅनिंगसुद्धा बदलून टाकले. चालण्याचा वेगही वाढवला. तसा अर्धा तास चाललो आणि माझी नियोजित जागा समोर आली. भीमाशंकरच्या डोंगरावरून जिथे उतरायचे, त्याच्या मागे मी चुकून उतरलो, म्हणून सगळी गडबड झाली.. मला आनंदही झाला आणि टेंशनसुद्धा आले. जशी गेल्यावेळी मी ती जागा पहिली होती, ती आजही तशीच होती. आजूबाजूची झुडुपे वाढलेली होती. पण माणसाचा वावर तिथे होता एवढे कळत होते, कारण ती जागा स्वच्छ होती. कचरा किंवा पाचोळा दिसत नव्हता. कदाचित ती छोटी टपरी शनिवार-रविवारी येणाऱ्या ट्रेकर्सना लिंबू पाणी किंवा ताक विकणारी असेल. आज मात्र ती सुनसान होती. चार-सव्वाचार झाले असतील. ऊन उतरतीला लागलेले कळत होते. पण अजून सूर्य चांगला हातभार वर होता. सूर्यास्त व्हायला अजून भरपूर वेळ होता. पण तितक्या वेळात मी खांडसपर्यंत पोचू शकलो नसतो. मग पुन्हा मी मुक्कामाचा विचार पक्का केला.

आता मला पुढचे टेंशन होते. माझ्याशिवाय आई-बाबांना चैन पडत नाही. त्यांचा फोन येईल तेव्हा काय करायचे? काय सांगायचे? कोणाला फोन करायला रेंजसुद्धा मिळेना. मग मी माझी बॅग त्या टपरीच्या एका खांबाला टेकवून उभी केली. बॅगेतून एक काडकी आणि गाजर घेऊन रेंज शोधायला बाहेर पडलो. अर्धा पाऊण तास पायपीट केल्यावर थोडीशी रेंज मिळाली. मी विष्णूला फोन करून सांगितले, ‘आईला फोन करून सांग, मुकुलच्या मोबाइलची बॅटरी संपली आहे, तो बसलाय अभ्यास करत आणि बहुतेक तो आज रूमवरच थांबले आणि बाकीचे तू मॅनेज कर. उद्यापर्यंत मला फोन येता कामा नये.’ खरेच खूप चांगला मित्र आहे माझा. आई-बाबांचा खरेच फोन आला नाही मला. तेवढा विष्णूला फोन करून मी बॅग ठेवली होती तिथे येऊन बसलो. मग लक्षात आले, की रात्री आपल्याला थांबायचे तर शेकोटी केली पाहिजे, नाहीतर त्या अंधारात जीव नको होईल. पुन्हा मी उठलो. उन्हाळाच असल्यामुळे कोरड्या लाकडांचा तुटवडा नव्हता. कोरडे गवतही तितकेच. अस सगळे साग्रसंगीत घेऊन आलो. चांगला तासभर मी वाळकी लाकडे नि गवत तोडत होतो. रात्रभराची सोय करायची होती. या सगळ्यात भरपूर वेळ गेला. सूर्य बुडून गेला आणि माझ्या लक्षातही आले नाही. खरे म्हणजे मी जिथे होतो तिथे झाडीच इतकी होती की सूर्यास्त दिसलाही नसता. 

आता संधिप्रकाश पसरला होता. भुतांची दुसरी लाडकी वेळ. पहिली मध्यरात्री आणि दुसरी संध्याकाळी. माझी घाबरायला सुरुवात झाली. पण मी धीर धरून होतो. भीत होतो, पण धीर सोडला नव्हता. कुठेतरी गुंतवून घ्यायचे म्हणून मी पुन्हा मोबाइल काढला, हेडफोन कानात घातले आणि गुलाम अलींची गाणी लावली. त्यांच्या चांगल्या पंधरा-वीस मोठ्या गझल माझ्याकडे होत्या. मी त्या ऐकल्या. मग पोटात गुडगुड व्हायला लागली, तशी मी संत्री काढली. सोलून एक एक फोड गुलाम अलींच्या एक एक शेरबरोबर तोंडात टाकत होतो. गझल संपल्या. संत्रीसुद्धा संपली. पोटातली गुडगुडही थांबली.

मला झोप कधीच त्रास देत नाही. माझ्या आयुष्यात तिच्याइतकी कार्यक्षम कोणीच नाही. डोळे मिटले, की मला झोप लागते. पण आज जास्तीत जास्त जगायचा माझा विचार होता. साडेआठलाच मध्यरात्रीसारखा अंधार पडला होता. कुठून तरी मला कोल्हेकुईसुद्धा ऐकू आली. प्रचंड घाबरून मी जागेवरून उठलो. जमवलेली लाकडे एकत्र केली. गवत घेतले आणि आणि जाळ तयार केला. शेकोटी करण्याआधी ती जागा स्वच्छ करून घेतली. थोडा खड्डा खणून त्यात एक जाड लाकडाचा बुंधा उभा केला. बाजूने थोडी कमी जाड लाकडे रचली. सगळ्यांच्या मधे गवत भरले आणि माझ्या हाताने निर्माण केलेले ते शिल्प पेटवून दिले. मधले गवत भुरभूर पेटून गेले, पण माझी मेहनत वाया गेली नाही. जसे अपेक्षित होते तसेच ते पेटले. त्याच्या उजेडात माझी झोपायची जागा थोडीशी साफ करून घेतली. साफ म्हणजे काय, दगड थोडे बाजूला करायचे इतकेच. बरोबर आणलेले घोंगडे खाली अंथरले आणि त्याच्यावर जाऊन बसलो. मी किती घाबरलो होतो हे मला सांगायची गरज वाटत नाही. ते कोणालाही कळू शकते. बेक्कार घाबरलो होतो. ते इसापनीतीतल्या गोष्टीत बघा सशाच्या पाठीवर झाडाचे पान पडते आणि तो पळत सुटतो, तसेच प्रत्येक छोट्या मोठ्या आवाजाला माझे होत होते. पूर्वी ऐकलेल्या सगळ्या गोष्टीतली भुते समोर नाचायला लागली. पूर्वी एकदा ‘कोकणातले देव’ नावाचे पुस्तक मी वाचले होते. त्यात भुतांचे प्रकार, त्यांना ओळखायचे कसे, ते सापडण्याची ठिकाणे, त्यांचे अॅक्टिव्ह होण्याचे काळ अशी सगळी रंजक माहिती त्यात होती. एरवी स्मरणशक्ती इतकी साथीला येणार नाही. पण एकटा असलो की ती तत्परतेने येते. त्या ‘कोकणातले देव’मधली एकेक भुते मला समोर दिसायला लागली. शेवटी मी आडवा झालो. कुशीवर झोपलो आणि डोळ्यासमोर पेटवलेली शेकोटी येईल असा झोपलो. झोप येत नव्हतीच. झोपण्याचा प्रयत्न केला पण ती काही साथ देईना. शेवटचा निर्वाणीचा प्रयत्न केला, तोही फेल. मग पुन्हा उठून बसलो. हॅरी पॉटर ज्याप्रमाणे डिमेंटॉर समोर आल्यावर आनंदाचे प्रसंग आठवतो, त्याच प्रयत्नात मीपण लागलो. कानात हेडफोन होतेच. आता कुमार गंधर्वांचा ‘श्री’ सुरू होता. मी ऐकलेल्या रागांपैकी सर्वात गंभीर राग. म्हणजे तो सुरू झाला, की वातावरण गंभीर होऊन जाते. पण मी तो बदलला नाही. डोळ्यासमोर शांत पेटलेली शेकोटी. पण डोळ्यात आनंदाचे प्रसंग आणि कानात श्री! आजूबाजूला नाचत असलेले ‘कोकणातले देव’सुद्धा माझ्या कानाला कान लावून ‘श्री’ ऐकण्याच्या धडपडीत आहेत असा मला भास झाला. माझी भीतीसुद्धा गेली. धीर करून मी अंगावर घेतलेले पांघरूण बाजूला केले आणि उठून उभा राहिलो. हेडफोन कानात होतेच. मग मी शेकोटीच्या आसपासच चालत राहिलो. गोल फिरत राहिलो. शेकोटी दृष्टीआड जाऊ दिली नाही. लघु आणि दीर्घ शंका व्यक्त करून आलो. भीती आता गेली होती. कानात श्री सुरू असल्यामुळे भीतीदायक असे कोणतेही आवाज आता येत नव्हते. पेटलेल्या लाकडाचा उजेड जिथपर्यंत होता, त्याच्या पलीकडचे काही दिसत नव्हते. त्यामुळे भीती कमी झालेली.

रात्रभर मला नीट झोप अशी लागलीच नाही. भीतीने असेल किंवा शेकोटी विझेल या भीतीने असेल, पण मी तासातासाने जागा होत होतो. शेकोटी व्यवस्थित करून पुन्हा येऊन झोपत होतो. असा किती वेळा उठलो माझ्या लक्षात नाही. टक्क जाग आली तेव्हा झुंजूमुंजू झाले होते. शेकोटी विझून गेलेली. फक्त निखारे थोडे शिल्लक होते. रात्री थंडी भरपूर पडली होती. माझे हात आखडले होते थंडीने. मी पुन्हा थोडे गवत आणून पुन्हा शेकोटी पेटवली. थोडे अंग शेकले! तोंड धुतले, चूळ भरली. पुन्हा दोन गाजर आणि अंजिरे खाल्ली. हे सगळे सोपस्कार होईपर्यंत सूर्य उगवलाच. मी फार वेळ न घेता आवरले. शेकोटी पाणी मारून पूर्ण विझवली. पुढे चालायला सुरुवात केली. आता कसलेच टेंशन नव्हते. रस्ता चुकण्याची भीती नव्हती. ‘कोकणातल्या देवां’ची भीती नव्हती. जंगलातल्या प्राण्यांची भीती नव्हती. मला खांडसला पोचायला नऊ वाजले. लगेचच कर्जतला जाणारी वडापसुद्धा मिळाली. कर्जत स्टेशनवर पोचतोच तोपर्यंत मुंबईकडून कोणती तरी एक्सप्रेस आलीच. गाडी लगेच सुटेल या भीतीने धावतपळतच चढलो...!  

संबंधित बातम्या