बोलकी शैली, बोलकी पत्रं... 

नंदिनी आत्मसिद्ध 
सोमवार, 24 ऑगस्ट 2020

अन्दाज़-ए-बयाँ

ग़ालिबच्या पत्र-गोतवळ्यातले त्याचे मित्र सुदूर पसरलेले होते. त्यापैकी काहींशी त्याच्या घराण्याचाच जवळून संबंध आलेला. अशांपैकी एक म्हणजे नवाब अमीनुद्दीन अहमदखाँ. त्याच्या घराण्यातले क़ासिमखाँ, आलिमखाँ आणि आरिफ़खाँ हे भाऊ अठराव्या शतकात समरकंदहून भारतात आले. बहुतेककरून ग़ालिबचे आजोबा कौकान बेग हेही त्याच सुमारास इथं आले असावेत आणि उभयतांमध्ये संबंधही असावा. 

त्यातल्या क़ासिमखाँचा परिवार दिल्लीत राहिला. धाकटा भाऊ आरिफ़खाँ यांच्या मोठ्या मुलाचा, अहमदबख़्शखाँ याचा अमीनुद्दीन अहमदखाँ हा मुलगा. त्याच्या वडिलांनी कर्तृत्वाच्या बळावर पंजाबातील गुडगावाँ आणि लोहारू इथली जागीर मिळवली होती. त्यांच्या पश्चात मुलांमध्ये भांडणं होऊन या मालमत्तेच्या वाटण्या झाल्या. अमीनुद्दीन अहमदखाँला लोहारूची जागीर मिळाली होती. अमीनुद्दीनखाँ ग़ालिबच्या पत्नीच्या नात्यातला होता. त्याचं निधन ग़ालिब गेला त्याच वर्षी, म्हणजे १८६९ मध्ये झालं. अमीनुद्दीनला लिहिलेल्या एका पत्रात या जुन्या ऋणानुबंधाचा उल्लेख ग़ालिब करताना दिसतो. या पत्रावर तारीख नाही, मात्र १८५५ नंतर ते लिहिलेलं असावं. ग़ालिब यात म्हणतो, ‘साठ बरस से हमारे-तुम्हारे बुजुर्गों में क़राबतें (निकटता) बहम पहुँचीं। निज का मेरा-तुम्हारा मामला ये कि पचास बरस से मैं तुमको चाहता हूँ, बे इसके कि चाहत तुम्हारी तरफ़ से भी हो। चालिस बरस से मुहब्बत का जुहूर तरफ़ैन (दोन्हीकडून) हुआ। मैं तुम्हे चाहता रहा, तुम मुझे चाहते रहे।’ 

बावीस जून १८६७ च्या पत्रात ग़ालिबनं दिल्लीतील परिस्थितीविषयी कळवलं आहे. सूर्यानं कर्क राशीत प्रवेश केला आहे आणि वातावरणातली उष्णता सहन होत नाही, असं ग़ालिब यात लिहितो, ‘यहाँ का हाल क्या लिखूँ? बक़ौल सादी अलेहिर्रहमा - ‘न मुन्द आब जुज़ चश्मे दुर्रे यतीम’ (स्वाती नक्षत्रात बनणाऱ्या मोत्याशिवाय डोळ्यांत दुसरं काहीही नाही - अर्थात डोळ्यांत केवळ आसवं आहेत) शब व रोज़ आग बरसती है या ख़ाक। न दिन को सूरज नज़र आता है, न रात को तारे। ज़मीन से उठते हैं शोले, आसमान से गिरते हैं शरारे (ठिणग्या)। अक़्ल ने कहा - देख नादान, क़लमे अँग्रेज़ी दियासलाई की तरह जल उठेगी और काग़ज़क जला देगी। भाई, हवा की गर्मी तो बड़ी बला है, गाह-गाह जो हवा बन्द हो जाती है, वो और भी जाँगुज़ा (जीवघेणी) है।’ याच अमीनुद्दीन अहमदखाँचा भाऊ ज़ियाउद्दीन यालाही लिहिलेली तुरळक पत्रं आहेत. तो ग़ालिबच्या कविता लिहून जतन करायचा. पण त्याच्यापेक्षा अमीनुद्दीनशी ग़ालिबचं अधिक सख्य असल्याचं दिसून येतं. 

ख़्वाजा ग़ुलाम ग़ौसखाँ ‘बेख़बर’ हा काश्मिरी राजघराण्यातील होता आणि तो स्वतः उर्दू व फ़ारसी भाषेत काव्य व गद्य लिखाण करत असे. १८२४-१९०४ हा त्याचा जीवनकाल. नेपाळात जन्मलेला बेख़बर बनारसला शिक्षणाच्या निमित्तानं राहिला होता. तो पुढं मोठ्या सरकारी हुद्द्यावर पोचला. त्यानं आग्रा इथं घर बांधलं होतं. मात्र उत्तरायुष्यात तो इलाहाबादला स्थायिक झाला. ग़ालिब आपल्या मित्रांना पत्रं लिही, तेव्हा अगदी साध्या अनौपचारिक गोष्टींपासून काव्याच्या परिशीलनापर्यंत आणि शब्दांच्या चर्चेपर्यंत वेगवेगळ्या प्रकारचा मजकूर त्यात असे. बेख़बरला लिहिलेल्या पत्रांतूनही असा मजकूर आढळतो. तसंच फ़ारसी काव्याची चर्चा आणि पुस्तकांबद्दलचा ऊहापोहही या पत्रांमधून आढळतो. ३ जानेवारी १८५८ रोजीच्या आपल्या पत्रात ग़ालिबनं स्वतःच्या मृत्यूविषयी लिहिलं आहे. मी आता फक्त मरणाच्या आशेतच जगतो आहे, असं त्याला लिहून पुढं म्हणतो, की मी निरीह बनत चाललो आहे. दोन-अडीच वर्षांचंच आयुष्य फारतर उरलं असेल माझं. (हे पत्र ३ जानेवारी १८५८ रोजीचं आहे.) शेवटी ग़ालिब लिहितो, ‘जानता हूँ कि तुमको हँसी आएगी कि ये क्या बकता है। मरने का ज़माना (काळ) कौन बता सकता है? चाहे इल्हाम (आकाशवाणी) समझिए चाहे ओहाम (कल्पना) समझिए बीस बरस से ये क़ता लिखा रखा है -’ असं लिहून ग़ालिब स्वतःचा एक फ़ारसी शेर उद्‍धृत करतो -
मन की बाशम के जाविदाँ बाशम 
चूँ नज़ीरी नामुन्द व तालिब मुर्द 
वर बगोयन्द दर कुदामी साल 
मुर्द ‘ग़ालिब’, बेगो के ‘ग़ालिब’ मुर्द 
अर्थ असा - ‘मी असा कोण लागून गेलोय की या जगात सदैव राहीन. नज़ीरी राहिला नाही आणि तालिब मरून गेला. (हे दोघेही फ़ारसीचे ख्यातनाम शायर) जर कोणी विचारलं की ग़ालिब कोणत्या वर्षी गेला तर सांग की ग़ालिब मरण पावला.’ 

तर ३० जानेवारी १८५८ च्या पत्रात ग़ालिब बेख़बरला स्वतःच्या आर्थिक स्थितीबद्दल लिहितो, ‘कभी आपको ये भी ख़याल आता है कि कोई हमारा दोस्त जो ग़ालिब कहलाता है, वो क्या खाता-पीता है, और क्यों कर जीता है? पेन्शन क़दीम इक्कीस महीने से बन्द और मैं सादा दिल फुतूहे जदीद का (नवीन अतिरिक्त आय) आरज़ूमन्द पेन्शन का इहात-ए-पंजाब के हुक्काम पर मदार है, सो उनका ये शएवा और शिआर (ढंग व पद्धत) है कि न रुपया देते हैं, न जवाब, न मिह्‌रबानी करते हैं न इताब (नाराजी)।’ 

मिर्ज़ा हातिमअली बेग ‘मिह्‌र’ याला ग़ालिबनं लिहिलेली १८ पत्रं या संग्रहात आहेत. याचे पणजोबा नादिरशाहच्या बरोबर इराणमधील इस्फ़हानमधून भारतात आले आणि इथंच स्थायिक झाले. १८१५ मध्ये त्याचा जन्म लखनौ इथं झाला. त्यानं बरंच लिखाण कलं होतं, पण १८५७ च्या धामधुमीत त्याचं बहुतेक लिखाण नष्ट झालं. या नुकसानाबद्दल मिह्‌रनं लिहिलं आहे, 
 
इस अहद में हर इक ता चर्ख़े कुहन लुटा 
औरों का ज़र लुटा मेरा नक़्दे सुख़न लुटा 

या १८५७ च्या काळात झालेलं नुकसान, मित्रांचे झालेले मृत्यू या संदर्भात या पत्रांमध्ये उल्लेख येतात. तसंच ग़ालिबची पत्रं मिळत नाहीत म्हणून मिह्‌र तक्रार करतो, त्याचाही समाचार ग़ालिब खुसखुशीत शब्दांत घेताना दिसतो.. ‘तू मला तुझा ठावठिकाणा कळवत नाहीस आणि अशा तक्रारी करतोस,’ असं तो लिहितो. मिह्‌रच्या ग़ज़लांची प्रशंसा करणाऱ्या प्रतिक्रिया ग़ालिब लिहिताना दिसतो. 

लखनौत झालेल्या अस्वस्थ करणाऱ्या घटना आणि दिल्लीप्रमाणं तिथंही घडलेले प्रकार यावर ग़ालिब लिहितो, ‘हाय, लखनौ! कुछ नहीं खुलता कि उस बहारिस्तान पर क्या गुज़री? अमवाल (सामानसुमान) क्या हुए? अशख़ास (व्यक्ती) कहाँ गए?’ मिर्ज़ा तफ़्ताचा उल्लेखही या पत्रांमध्ये बरेचदा येतो. मिह्‌र पत्रं लिहीत नाही, अशी तक्रारही ग़ालिब करतो. पुस्तकांबद्दलही लिहिताना दिसतो. मिह्‌र पुस्तकांच्या प्रती ग़ालिबला पाठवणार असतो, त्याबद्दलची आणि त्यांची छपाई व बांधणी कुठवर आली यासंबंधीची विचारणा ग़ालिब करताना दिसतो. बहुधा हा ग़ालिबच्या पुस्तकांचा विषय असावा, असं अनुमान काढायला जागा आहे. ग़ालिबचं लिखाण छापण्याचा व पुस्तकं बांधून घेण्याचा उद्योग त्याचे शिष्यच करत. सुरुवातीला छपाईचा तितका रिवाज नव्हता तेव्हा हातानं नकलून लिखाणाच्या प्रती तयार होत. त्यामुळं ग़ालिबकडं स्वतःचं लिखाण फारसं राहत नसे. नंतरही पुस्तकांसाठी इतरजणच प्रयत्न करत आणि ग़ालिब मग पुस्तकांची वाट पाहात राही. याचा संदर्भ असलेला मजकूरही या पत्रात वाचायला मिळतो - ‘मेरा कलाम मेरे पास कभी कुछ नहीं रहा। ज़ियाउद्दीनखाँ और हुसैन मिर्ज़ा जमा कर लेते थे। जो मैंने कहा उन्होंने लिख लिया। उन दोनोंके घर लुट गए। हज़ारों रुपये के किताबख़ाने बरबाद हुए। अब मैं अपने कलाम को देखने को तरसतै हूँ। कई दिन हुए कि एक फ़कीर, कि वो ख़ुश आवाज़ भी है और ज़मज़मा परदाज़ भी (मधुर गळा असलेला) भी है, एक ग़ज़ल मेरी कहीं से लिखवा लाया, उसने वो काग़ज़ जो मुझको दिखाया, यक़ीन समझना कि मुझको रोना आया। ग़ज़ल तुमको भेजता हूँ और सिले में उसके इस ख़त का जवाब चाहता हूँ।’ यानंतर ग़ालिबनं जी बऱ्याच दिवसांनी ‘भेटलेली’ ग़ज़ल लिहिली आहे, ती म्हणजे - 
दर्द मिन्नत कश-ए-दवा न हुआ 
मैं न अच्छा हुआ, बुरा न हुआ 

एका १८५९ मधील पत्रात (यावर तारीख नाही) ग़ालिब मिह्‌रला दिल्लीबद्दल ‘दिल्ली का हाल तो ये है-’ असं म्हणून हा शेर लिहितो - 
घर मे था क्या जो तेरा ग़म उसे ग़ारत करता 
वो जो रखते थे हम इक हसरत-ए-तामीर, सो है 

याच मिह्‌रची प्रेयसी गेल्यानंतर त्याला लिहिलेल्या सांत्वनपर पत्रात ग़ालिब आपल्या मृत प्रेयसीची आठवण जागवतो, याचा उल्लेख या लेखमालेत पूर्वी आला आहे. मनाला टोचणारा सल उघड करताना ग़ालिब लिहितो, ‘मुग़लचे भी ग़ज़ब होते हैं, जिस पर मरते हैं उसीको मार रखते हैं। मैं भी मुग़लचा हूँ, अुम्र भर में एक बड़ी सितमपेशा डोमनी को मैंने भी मार रखा है।...उसका मरना ज़िन्दगी भर न भूलूँगा।’ 

ग़ालिबच्या पत्रांचे जे लाभार्थी होते, त्यात नवाब हुसैन मिर्ज़ा हेही नाव महत्त्वाचं. कारण ग़ालिबकडं स्वतःच्या कविता लिखित स्वरूपात कधीही नसत. त्या लिहून घेण्याचं काम करणारे दोघेजण म्हणजे ज़ियाउद्दीन अहमखाँ आणि नवाब मिर्ज़ा हुसैन. दिल्लीतल्या एका गर्भश्रीमंत घराण्यात त्याचा जन्म झाला. याला लिहिलेली सहा पत्रं या संग्रहात आहेत. याशिवायही अनेकजणांना लिहिलेली पत्रं आणि त्यातून उलगडणारे वेगवेगळे विषय, त्याकाळची हालहवाल असा बाबी समजतात. यात उर्दू-फ़ारसीचे जाणकार, कवी, तसंच सरकारी हुद्द्यांवरील अधिकारी अशी मंडळी होती. मिर्ज़ा दादखाँ ‘सय्याह’ हा कवी, नावाप्रमाणंच त्यानं भरपूर प्रवास केला होता. तो इराणलाही जाऊन आला होता. तर चौधरी अब्दुल गफ़ूर ‘सुरूर’ हा ग़ालिबच्या पहिल्या पत्रसंग्रहाचा एक संपादक आणि फ़ारसीचा विद्वान होता. ग़ालिबचा एक चाहता व भक्त मीर हबीबुल्लाह ‘ज़का’ हा नेल्लूरचा. त्यावेळी ते मद्रास प्रांतात होतं. तो ग़ालिबला भेटायला दिल्लीला निघालाही होता. वाटेत हैदराबाद लागलं तिथं त्याला नोकरी मिळाली आणि तो तिथंच स्थायिक झाला. ग़ालिबची भेट रहिलीच पण पत्रव्यवहार सुरू झाला. त्याला लिहिलेली १५ पत्रं या संग्रहात आहेत. ग़ालिबलाही ज़काबद्दल आस्था व प्रेम वाटत होतं, हे त्याच्या पत्रांमधून स्पष्ट दिसतं. 

एकूणच ग़ालिबची पत्रं हा एक निराळाच खजिना आहे. आजच्या ईमेल आणि मोबाइल मेसेजच्या जमान्यात या पत्रांची खुमारी, त्यांची होत असलेली प्रतीक्षा, तो पोचण्यास होणारा विलंब किंवा त्यांचं गाहळ होणं हे सारं विशेषच रोचक अमूल्य वाटतं...

संबंधित बातम्या